Ból brzucha, biegunki, wzdęcia, nagła potrzeba wypróżnienia czy zmiana rytmu oddawania stolca mogą występować zarówno w zespole jelita drażliwego, jak i w nieswoistych chorobach zapalnych jelit. Nic więc dziwnego, że pacjenci często pytają mnie, czy na podstawie samych objawów można odróżnić te problemy. Nie zawsze.
Zespół jelita drażliwego, czyli IBS, i nieswoiste choroby zapalne jelit, określane skrótem IBD, to dwie zupełnie różne grupy chorób. W IBS nie stwierdzamy typowego przewlekłego procesu zapalnego uszkadzającego jelito. W IBD taki stan zapalny rzeczywiście występuje i może prowadzić do zmian widocznych w badaniach endoskopowych oraz mikroskopowych. Do najważniejszych chorób należących do tej grupy zaliczamy chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
W swojej praktyce nie próbuję rozstrzygać tego problemu na podstawie jednego objawu. Najważniejsze są charakter dolegliwości, czas ich trwania, obecność objawów alarmowych oraz odpowiednio dobrane badania.
IBS – co właściwie oznacza zespół jelita drażliwego?
Zespół jelita drażliwego jest przewlekłym zaburzeniem funkcjonowania przewodu pokarmowego. Jelito nie jest trwale uszkodzone przez proces zapalny, ale jego praca, czucie i reakcja na różne bodźce mogą być zaburzone.
Pacjent może odczuwać bardzo realne i czasem bardzo uciążliwe objawy, mimo że kolonoskopia czy podstawowe badania laboratoryjne nie wykazują zmian charakterystycznych dla choroby zapalnej. Typowe dolegliwości to:
- ból lub dyskomfort brzucha,
- wzdęcia,
- biegunki,
- zaparcia,
- naprzemienne biegunki i zaparcia,
- naglące parcie na stolec,
- uczucie niepełnego wypróżnienia,
- zmiana konsystencji lub częstości oddawania stolca.
Objawy mogą nasilać się po określonych pokarmach, w okresach stresu albo w związku ze zmianą rytmu dnia. Sam stres nie jest jednak jedyną przyczyną IBS. To znacznie bardziej złożone zaburzenie, w którym znaczenie mają między innymi sposób pracy jelit i ich nadwrażliwość.
Czym jest IBD?
IBD to określenie obejmujące przede wszystkim chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Tutaj sytuacja jest inna niż w IBS.
W przewodzie pokarmowym rzeczywiście rozwija się przewlekły proces zapalny. Może on prowadzić do owrzodzeń, krwawienia, zwężeń jelita, niedokrwistości, niedoborów pokarmowych i innych powikłań.
W chorobie Leśniowskiego-Crohna zmiany mogą wystąpić w różnych częściach przewodu pokarmowego, natomiast we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego dotyczą jelita grubego.
Dlatego pacjent z IBD wymaga nie tylko leczenia objawów, ale również kontroli samego procesu zapalnego i regularnej opieki gastroenterologicznej. Aktualne zalecenia podkreślają, że pacjenci z podejrzeniem nieswoistej choroby zapalnej jelit powinni zostać skierowani do dalszej diagnostyki specjalistycznej.
Czy objawy IBS i IBD mogą być podobne?
Tak i właśnie dlatego czasem trudno odróżnić je wyłącznie na podstawie rozmowy. Biegunka może występować zarówno w IBS, jak i w chorobie zapalnej jelit. Podobnie jest z bólem brzucha, uczuciem nagłego parcia czy zmianą rytmu wypróżnień. Są jednak objawy, które znacznie bardziej zwracają moją uwagę w kierunku choroby organicznej i wymagają pogłębienia diagnostyki.
Które objawy powinny szczególnie zaniepokoić?
W przypadku typowego IBS pacjent może mieć nasilone dolegliwości, ale zwykle nie obserwujemy cech świadczących o istotnym przewlekłym zapaleniu organizmu. Szczególnie ważne jest natomiast pojawienie się:
- krwi w stolcu,
- niezamierzonej utraty masy ciała,
- gorączki lub stanów podgorączkowych,
- niedokrwistości,
- wyraźnego osłabienia,
- biegunki budzącej pacjenta w nocy,
- przewlekłej biegunki o nasilającym się charakterze,
- nieprawidłowych markerów stanu zapalnego,
- rodzinnego występowania nieswoistych chorób zapalnych jelit.
Takie objawy nie oznaczają automatycznie IBD, ale sprawiają, że nie powinienem poprzestać na rozpoznaniu zespołu jelita drażliwego bez dalszej diagnostyki.
Czy krew w stolcu pasuje do IBS?
Widocznej krwi w stolcu nie powinno się tłumaczyć samym zespołem jelita drażliwego. Przyczyna może być stosunkowo prosta, np. związana z hemoroidami lub szczeliną odbytu, ale krwawienie może również towarzyszyć chorobom zapalnym jelit, polipom czy chorobom nowotworowym. Dlatego w gabinecie traktuję ten objaw jako informację wymagającą osobnej oceny.
Nie oznacza to, że każda osoba z niewielkim śladem krwi musi mieć kolonoskopię następnego dnia. Oznacza natomiast, że krwi w stolcu nie należy po prostu przypisywać IBS bez sprawdzenia jej przyczyny.
Kalprotektyna w kale – jedno z najważniejszych badań przy różnicowaniu IBS i IBD
Jednym z najbardziej przydatnych badań jest kalprotektyna w kale. To białko, którego ilość wzrasta, gdy w jelicie toczy się proces zapalny. Dlatego badanie pomaga mi ocenić, czy objawy pacjenta mogą wynikać z choroby zapalnej, czy bardziej przemawiają za zaburzeniem czynnościowym, takim jak IBS. Ważne jest jednak, aby nie interpretować jej mechanicznie.
Podwyższona kalprotektyna nie oznacza automatycznie choroby Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Może wzrastać również podczas infekcji jelitowych, w innych stanach zapalnych, przy niektórych chorobach nowotworowych, a także pod wpływem części leków.
Co oznacza prawidłowa kalprotektyna?
Prawidłowy wynik u pacjenta z typowymi objawami zdecydowanie zmniejsza prawdopodobieństwo aktywnej choroby zapalnej jelit i może wspierać rozpoznanie IBS.
Nie jest jednak badaniem absolutnym. Zdarzają się sytuacje, w których pacjent z IBD ma stosunkowo niską wartość kalprotektyny, podobnie jak zdarzają się osoby bez IBD z wynikiem podwyższonym. Dlatego wynik zawsze interpretuję razem z objawami i pozostałymi badaniami. Jeżeli pacjent ma objawy alarmowe, prawidłowy pojedynczy wynik nie zawsze kończy diagnostykę.
Czy CRP i morfologia pomagają?
Tak. W diagnostyce często sprawdzam morfologię krwi oraz CRP, czyli jeden z parametrów pomagających ocenić obecność stanu zapalnego.
Niedokrwistość, podwyższone CRP czy inne nieprawidłowości mogą zwiększać podejrzenie choroby organicznej. Jednocześnie prawidłowe CRP nie wyklucza całkowicie IBD. Markery stanu zapalnego we krwi mogą pozostawać prawidłowe u części pacjentów z chorobą zapalną jelit. Dlatego również tutaj nie szukam jednego wyniku, który samodzielnie rozstrzygnie diagnozę.
Kiedy potrzebna jest kolonoskopia?
Nie każda osoba z bólem brzucha, biegunką czy wzdęciami wymaga kolonoskopii. Jeżeli pacjent ma typowe objawy IBS, brak objawów alarmowych, a podstawowe badania oraz kalprotektyna nie wskazują na proces zapalny, często możemy postawić rozpoznanie bez wykonywania od razu badania endoskopowego.
Kolonoskopia nabiera większego znaczenia, gdy występują objawy alarmowe, utrzymująca się podwyższona kalprotektyna, nieprawidłowe badania laboratoryjne albo istnieje rzeczywiste podejrzenie IBD.
Podczas kolonoskopii mogę ocenić błonę śluzową jelita oraz pobrać wycinki do badania mikroskopowego. To właśnie połączenie obrazu endoskopowego z oceną pobranych tkanek pozwala potwierdzić lub wykluczyć wiele chorób zapalnych jelita.
Kalprotektyna pomogła ograniczyć liczbę niepotrzebnych kolonoskopii u osób, u których prawdopodobieństwo choroby zapalnej jest niewielkie.
Czy IBS może zmienić się w IBD?
Nie traktujemy IBS jako wczesnego etapu choroby Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. To różne choroby i różne mechanizmy.
Pacjent z IBS może oczywiście niezależnie zachorować kiedyś na IBD, ale zespół jelita drażliwego sam w sobie nie „przekształca się” w chorobę zapalną jelit.
Jeżeli jednak u osoby z wcześniej rozpoznanym IBS zmienia się charakter dolegliwości i pojawia się krew w stolcu, utrata masy ciała, nocne biegunki, gorączka czy nieprawidłowe wyniki badań, wtedy ponownie oceniam sytuację i nie zakładam automatycznie, że wszystkie nowe objawy wynikają z wcześniejszego rozpoznania.
Czy silny ból oznacza raczej IBD?
Nie. Natężenie bólu nie pozwala wiarygodnie odróżnić obu chorób. Pacjent z IBS może mieć bardzo silny, rzeczywiście ograniczający funkcjonowanie ból brzucha, mimo że w jelicie nie ma procesu zapalnego. Z kolei u części osób z IBD aktywność choroby może być znacząca przy stosunkowo umiarkowanych dolegliwościach.
Dlatego przekonanie, że „jeśli boli mocno, to musi być stan zapalny”, jest błędne. Dla mnie ważniejszy jest cały charakter objawów i wyniki badań, a nie wyłącznie intensywność bólu.
Co jeszcze może przypominać IBS?
To bardzo ważne pytanie, ponieważ nie każdy pacjent z bólem brzucha, wzdęciami i zmianą rytmu wypróżnień ma IBS albo IBD.
Podobne objawy mogą występować między innymi w celiakii, nietolerancjach pokarmowych, infekcjach przewodu pokarmowego, zaburzeniach tarczycy czy innych chorobach przewodu pokarmowego.
Dlatego w zależności od obrazu klinicznego rozszerzam diagnostykę o dodatkowe badania. Nie chodzi o wykonywanie wszystkiego każdemu pacjentowi. Chodzi o to, aby badania odpowiadały konkretnemu problemowi.
Jak podchodzę do pacjenta z podejrzeniem IBS lub IBD?
Zaczynam od dokładnego wywiadu. Pytam, od kiedy występują objawy, jak często pojawia się ból, jaki jest rytm wypróżnień, czy występuje biegunka nocna, krew, utrata masy ciała oraz czy dolegliwości mają związek z jedzeniem lub wypróżnieniem.
Następnie dobieram badania. W wielu przypadkach podstawą będą morfologia, CRP oraz kalprotektyna w kale. W zależności od objawów może być potrzebna również diagnostyka w kierunku celiakii, badania stolca albo inne badania. Dopiero wtedy podejmuję decyzję czy obraz odpowiada IBS, czy pacjent powinien zostać skierowany na dalszą diagnostykę gastroenterologiczną, w tym ewentualną kolonoskopię.
Podsumowanie gastroenterologa
IBS i IBD mogą powodować podobne dolegliwości, ale nie są tym samym problemem. W zespole jelita drażliwego mamy do czynienia z zaburzeniem funkcjonowania jelit bez charakterystycznego przewlekłego procesu zapalnego. W nieswoistych chorobach zapalnych jelit rzeczywiście dochodzi do zapalenia i uszkodzenia przewodu pokarmowego.
W swojej praktyce nie próbuję odróżniać tych chorób na podstawie samego bólu czy biegunki. Zwracam uwagę na objawy alarmowe i korzystam z badań, które pomagają ocenić, czy w jelicie występuje stan zapalny.
Jednym z najbardziej przydatnych badań jest kalprotektyna w kale, uzupełniana zależnie od sytuacji o morfologię, CRP i inne badania. Jeżeli wyniki lub objawy budzą podejrzenie IBD, kolejnym etapem może być konsultacja gastroenterologiczna i kolonoskopia.
Jeżeli od dłuższego czasu masz bóle brzucha, biegunki, zaparcia czy wzdęcia, warto ustalić ich przyczynę zamiast samodzielnie zakładać, że jest to „jelito drażliwe”. Szczególnie ważna jest konsultacja, gdy pojawia się krew w stolcu, utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka lub objawy występujące również w nocy. Zapraszam na konsultację do OpenMed Centrum Medyczne.
FAQ – IBS a IBD
Czy IBS i IBD to ta sama choroba?
Nie. IBS to zespół jelita drażliwego, czyli zaburzenie funkcjonowania przewodu pokarmowego bez charakterystycznego przewlekłego zapalenia. IBD obejmuje choroby, w których w jelicie rzeczywiście rozwija się proces zapalny, przede wszystkim chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
Czy kalprotektyna pozwala odróżnić IBS od IBD?
Jest jednym z najważniejszych badań pomocnych w takim różnicowaniu. Niski wynik zmniejsza prawdopodobieństwo aktywnej choroby zapalnej jelit, natomiast podwyższony może być wskazaniem do dalszej diagnostyki. Nie jest jednak badaniem rozstrzygającym samodzielnie.
Czy IBS może powodować krew w stolcu?
Widocznej krwi w stolcu nie należy automatycznie przypisywać IBS. Trzeba ustalić jej przyczynę.
Czy przy IBS trzeba robić kolonoskopię?
Nie zawsze. Przy typowych objawach, braku cech alarmowych oraz prawidłowych odpowiednio dobranych badaniach kolonoskopia może nie być konieczna. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie całego obrazu klinicznego.
Czy prawidłowe CRP wyklucza chorobę zapalną jelit?
Nie. U części pacjentów z IBD CRP może pozostawać prawidłowe, dlatego interpretuję je razem z objawami, kalprotektyną i innymi badaniami.
Czy stres może powodować IBS?
Stres może wyraźnie nasilać objawy zespołu jelita drażliwego, ale IBS nie powinien być sprowadzany wyłącznie do problemu psychicznego. Jest to złożone zaburzenie funkcjonowania przewodu pokarmowego.
Kiedy warto zgłosić się do gastroenterologa?
Szczególnie wtedy, gdy objawy utrzymują się mimo leczenia, kalprotektyna jest podwyższona, pojawia się krew w stolcu, niedokrwistość, utrata masy ciała, gorączka, nocna biegunka lub inne objawy budzące podejrzenie choroby organicznej.
