Nawracające zapalenie oskrzeli u dorosłego – kiedy warto skonsultować się z pulmonologiem?

Kolejne zapalenie oskrzeli w ciągu roku często jest traktowane jako pech albo skłonność do infekcji. Pacjent otrzymuje leczenie, objawy ustępują, a po kilku tygodniach czy miesiącach pojawia się następny epizod i sytuacja zaczyna się powtarzać.

Należy wtedy zadać następujące pytanie: czy rzeczywiście mamy do czynienia z kolejnymi niezależnymi infekcjami, czy może pod nazwą „zapalenie oskrzeli” kryje się problem, który wcześniej nie został rozpoznany?

U osoby dorosłej nawracający, przewlekły kaszel (szczególnie z odkrztuszaniem z rana), świsty, duszność, ucisk w klatce piersiowej czy częste tzw. „schodzenie infekcji na oskrzela” mogą być związane nie tylko z zakażeniami, ale również z astmą, przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP), czy rozstrzeniem oskrzeli.

Przewlekłe zapalenie oskrzeli u osoby palącej powinno zapalić czerwona lampkę i skłonić do pogłębienia diagnostyki w kierunku POChP. Z kolei napadowy kaszel, duszność, świszczący oddech u alergika może być spowodowane astmą.

Co właściwie oznacza nawracające zapalenie oskrzeli?

Pacjenci bardzo różnie używają tego określenia. Dla jednej osoby zapalenie oskrzeli oznacza infekcję z gorączką i nasilonym kaszlem. Dla innej, kaszel utrzymujący się przez kilka tygodni, świsty albo uczucie zalegania wydzieliny w klatce piersiowej.

Dlatego podczas konsultacji staram się najpierw ustalić, jak wygląda każdy z tych epizodów. Czy pojawia się gorączka? Czy kaszel jest suchy czy mokry? Czy występuje duszność albo świsty? Czy potrzebne były antybiotyki? Czy pomiędzy kolejnymi zapaleniami oskrzeli pacjent wraca całkowicie do zdrowia?

To bardzo ważne, bo jeśli objawy powtarzają się według podobnego schematu, nie zawsze mamy do czynienia z nową infekcją, a wręcz przeciwnie, jest o sygnał, że należy poszukiwać przewlekłej choroby płuc.

Kaszel po infekcji może utrzymywać się długo

Po zakażeniu dróg oddechowych kaszel może utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni, mimo że sama infekcja już minęła. Oskrzela pozostają wtedy bardziej wrażliwe i mogą reagować kaszlem na zimne powietrze, wysiłek, dym papierosowy czy intensywne zapachy.

Jeżeli jednak kaszel po infekcji trwa długo, szczególnie powyżej 8 tygodni albo jeśli nawraca kilka razy w roku, bądź gdy towarzyszą mu świsty i duszność, warto sprawdzić, czy nie są to zaostrzenia choroby przewlekłej takiej jak astma czy POChP. To jedna z najczęstszych sytuacji, w których pacjent przez długi czas jest przekonany, że po prostu często choruje na oskrzela.

Czy nawracające zapalenia oskrzeli mogą oznaczać astmę?

Tak. U części dorosłych astma nie daje od początku bardzo charakterystycznych napadów duszności. Czasami głównym objawem jest przewlekły albo nawracający kaszel. Zaczynam podejrzewać astmę szczególnie wtedy, gdy kaszel:

nasila się w nocy lub nad ranem, pojawia się podczas wysiłku, przy silnych emocjach, narażeniu na zimne powietrze, dym tytoniowy, wraca po kolejnych infekcjach albo towarzyszą mu świsty i uczucie ucisku w klatce piersiowej.

Pacjent może mieć kilka razy w roku rozpoznawane zapalenie oskrzeli, podczas gdy rzeczywistym problemem jest okresowe zwężenie i nadreaktywność dróg oddechowych. W takiej sytuacji jednym z podstawowych badań jest spirometria, czyli badanie oceniające przepływ powietrza przez oskrzela.

Czasami wykonujemy również spirometrię z próbą rozkurczową – po pierwszym badaniu pacjent przyjmuje lek rozszerzający oskrzela, a następnie pomiar jest powtarzany. Pozwala to ocenić, czy po zastosowaniu leku przepływ powietrza wyraźnie się poprawia.

A może to przewlekła obturacyjna choroba płuc?

U osoby dorosłej, szczególnie palącej papierosy obecnie lub w przeszłości, nawracające zapalenia oskrzeli powinny skłonić również do wykluczenia przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Choroba ta rozwija się stopniowo. Początkowo pacjent może mieć przewlekły kaszel, odkrztuszanie wydzieliny i częstsze infekcje, a duszność wysiłkowa pojawia się dopiero później.

Część osób przyzwyczaja się do objawów. Mówią: „od lat rano kaszlę, bo palę” albo „po każdym przeziębieniu długo dochodzę do siebie”. Takich objawów nie warto traktować jako normalnej konsekwencji palenia.

Spirometria jest w tym przypadku badaniem, które pozwala wykryć ograniczenie przepływu powietrza w oskrzelach i jest podstawowym badaniem w diagnostyce przewlekłej obturacyjnej choroby płuc.

Palenie papierosów i inne czynniki drażniące

Jeżeli oskrzela są regularnie narażone na dym tytoniowy, substancje chemiczne, pyły czy zanieczyszczenia powietrza, łatwiej dochodzi do przewlekłego podrażnienia i stanu zapalnego.

Dotyczy to nie tylko palenia tradycyjnych papierosów. Podczas konsultacji pytam również o e-papierosy, podgrzewacze tytoniu i narażenie zawodowe. Jeśli pacjent pracuje np. przy pyłach, farbach, rozpuszczalnikach czy innych substancjach drażniących, objawy mogą nasilać się właśnie w związku z ekspozycją zawodową.

Czasem dopiero dokładny wywiad pokazuje, że kolejne infekcje pojawiają się przede wszystkim w określonych warunkach.

Czy przewlekły refluks może powodować kaszel i objawy „z oskrzeli”?

Refluks żołądkowo-przełykowy, czyli cofanie się treści żołądkowej do przełyku, może także powodować przewlekły kaszel i podrażnienie dróg oddechowych. Pacjent nie zawsze ma klasyczną zgagę. Czasem zgłasza głównie kaszel po posiłkach, w pozycji leżącej albo rano po przebudzeniu.

Refluks rzadko jest jedynym wyjaśnieniem wszystkich nawracających objawów ze strony oskrzeli, ale warto go brać pod uwagę, szczególnie jeśli kaszel występuje również poza infekcjami. Jest też schorzeniem, który nasila objawy i pogarsza przebieg chorób płuc takich jak np. astma.

Kiedy warto pomyśleć o rozstrzeniu oskrzeli?

Jeżeli pacjent regularnie odkrztusza dużą ilość wydzieliny, ma częste zakażenia dolnych dróg oddechowych albo wielokrotnie wymaga antybiotyków, czasem potrzebna jest bardziej pogłębiona diagnostyka.

Jedną z możliwych przyczyn jest rozstrzenie oskrzeli, czyli trwałe poszerzenie ich ścian, które sprzyja zaleganiu wydzieliny i kolejnym infekcjom. W takich sytuacjach sama spirometria może nie wystarczyć. Warto wykonać wówczas badanie obrazowe płuc, najczęściej tomografię komputerową klatki piersiowej, a także inne dodatkowe badania, mające na celu wyjaśnienie ich przyczyny. Decyzja o ich wykonaniu zależy jednak od przebiegu choroby, wywiadu innych schorzeń, badania pacjenta i wcześniejszych wyników – nie każdy pacjent dostaje ode mnie ten sam zestaw badań.

Czy częste zapalenia oskrzeli mogą mieć związek z odpornością?

Rzadziej, ale tak. Jeżeli dorosła osoba ma wyjątkowo częste lub ciężkie infekcje, zapalenia płuc, zakażenia zatok czy potrzebuje bardzo częstego leczenia antybiotykami, czasami trzeba również ocenić funkcjonowanie układu odpornościowego.

Nie jest to jednak pierwsze podejrzenie u większości pacjentów. Znacznie częściej okazuje się, że problemem jest nierozpoznana astma, POChP albo inna choroba układu oddechowego.

Czy nawracające zapalenia oskrzeli mogą mieć inną, rzadszą przyczynę?

Oczywiście że tak! Objawy te mogą świadczyć także o rzadszej chorobie, takiej jak np. niektóre choroby śródmiąższowe płuc. Czasem podobne dolegliwości mogą być związane z zapaleniem oskrzeli i oskrzelików wywołanym chorobami reumatologicznymi np. reumatoidalnym zapaleniem stawów), czy chorobami zapalnymi jelit (takimi jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego.

Czy antybiotyk jest potrzebny przy każdym zapaleniu oskrzeli?

Nie. Większość ostrych zapaleń oskrzeli u dorosłych ma przyczynę wirusową, dlatego antybiotyk nie skraca w takich przypadkach choroby. Sam fakt, że kaszel jest nasilony albo pojawia się wydzielina, nie oznacza automatycznie zakażenia bakteryjnego.

Dlatego przy nawracających epizodach nie powinno chodzić o to, aby za każdym razem powtarzać ten sam schemat leczenia, ale żeby zastanowić się, dlaczego problem tak często wraca. Po kilku takich epizodach należy skonsultować się z pulmonologiem.

Jak wygląda diagnostyka u pulmonologa?

Zaczynam od dokładnego wywiadu. Pytam o liczbę infekcji w ciągu roku, długość i charakter kaszlu, obecność duszności, świszczącego oddechu, palenie tytoniu, alergie, warunki pracy oraz wcześniejsze zapalenia płuc. Interesuje mnie również, czy pomiędzy infekcjami pacjent czuje się zupełnie zdrowy. Ważne są dla mnie również choroby przewlekłe pacjenta, leki, które przyjmuje na stałe, a także objawy z innych narządów – pozapłucne.

Następnie osłuchuję płuca, a jednym z podstawowych badań jest spirometria. Jeśli istnieje podejrzenie astmy, możemy wykonać również próbę z lekiem rozszerzającym oskrzela.

W zależności od sytuacji potrzebne mogą być także zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej, badania laboratoryjne albo bardziej szczegółowa diagnostyka obrazowa. Nie każdemu pacjentowi potrzebny jest cały zestaw badań. Diagnostykę dobieram do przebiegu objawów.

Kiedy warto zgłosić się do pulmonologa?

Jeżeli „zapalenie oskrzeli” pojawia się raz na kilka lat podczas infekcji wirusowej i po kilku tygodniach wszystko wraca do normy, zwykle nie ma powodów do niepokoju. Konsultację pulmonologiczną warto natomiast rozważyć, gdy podobne epizody pojawiają się kilka razy w roku, kaszel po infekcji utrzymuje się przez wiele tygodni albo pomiędzy infekcjami nadal występuje kaszel, świsty czy duszność.

Szczególnie istotna jest konsultacja u osób palących lub palących w przeszłości, a także wtedy, gdy po każdej infekcji konieczne są antybiotyki albo pojawiają się kolejne zapalenia płuc. Pilnej oceny wymaga natomiast nasilona duszność, krwioplucie, silny ból w klatce piersiowej, znaczne osłabienie albo wysoka gorączka z pogorszeniem stanu ogólnego.

Podsumowanie od pulmonologa

Kiedy pacjent mówi mi: „co kilka miesięcy mam znowu zapalenie oskrzeli”, nie zakładam od razu, że rzeczywiście jest wyjątkowo podatny na infekcje. Najpierw chcę sprawdzić, czy pomiędzy kolejnymi epizodami oskrzela funkcjonują prawidłowo.

Czasem okazuje się, że powtarzające się „zapalenia” są w rzeczywistości zaostrzeniami nierozpoznanej astmy. Innym razem problem wiąże się z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc.

Dlatego przy nawracających objawach nie warto koncentrować się wyłącznie na leczeniu kolejnej infekcji. Warto znaleźć powód, dla którego oskrzela tak często zaczynają sprawiać problem.

W wielu przypadkach pierwszym krokiem jest dokładny wywiad, osłuchanie płuc i spirometria. To stosunkowo proste badanie może dać bardzo dużo informacji i zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

FAQ – nawracające zapalenie oskrzeli u dorosłych

Ile zapaleń oskrzeli w roku powinno niepokoić?

Nie ma jednej liczby obowiązującej każdego pacjenta. Jeśli jednak podobne epizody występują kilka razy w roku, kaszel długo się utrzymuje albo pomiędzy infekcjami pozostają objawy, warto skonsultować się z pulmonologiem.

Czy nawracające zapalenie oskrzeli może być astmą?

Tak. U części dorosłych astma objawia się przede wszystkim nawracającym kaszlem, świstami i dusznością, szczególnie po infekcjach. W diagnostyce pomocna jest spirometria.

Czy palacz powinien wykonać spirometrię?

Jeżeli osoba paląca lub była palaczka ma przewlekły kaszel, duszność, odkrztuszanie wydzieliny albo częste „zapalenia oskrzeli”, spirometria jest szczególnie ważna, ponieważ pomaga wykryć ograniczenie przepływu powietrza w oskrzelach. Uważam wręcz, że w pewnym wieku każda osoba paląca powinna mieć wykonaną spirometrię, ponieważ pozwala to wykryć POChP na wczesnym etapie – wtedy mogę wdrożyć leczenie wziewne, zanim pacjent zauważy występowanie powyższych objawów.

Czy każde zapalenie oskrzeli wymaga antybiotyku?

Nie. Duża część ostrych zapaleń oskrzeli ma przyczynę wirusową. O potrzebie antybiotyku powinien decydować lekarz na podstawie przebiegu choroby i badania pacjenta.

Czy kaszel po zapaleniu oskrzeli może trwać kilka tygodni?

Tak. Kaszel poinfekcyjny może utrzymywać się dłużej niż inne objawy. Jeżeli jednak nie słabnie, trwa przez wiele tygodni albo towarzyszą mu świsty i duszność, warto poszerzyć diagnostykę.

Czy przy częstych zapaleniach oskrzeli potrzebne jest zdjęcie płuc?

Nie zawsze. W wielu przypadkach diagnostykę zaczyna się od wywiadu, badania i spirometrii. Zdjęcie rentgenowskie lub tomografia są zlecane wtedy, gdy przebieg objawów lub wyniki wcześniejszych badań tego wymagają.

Czy częste zapalenia oskrzeli mogą wynikać ze słabej odporności?

Mogą, ale u dorosłych nie jest to najczęstsza przyczyna. Najpierw zwykle wyklucza się choroby układu oddechowego, palenie tytoniu, astmę i inne częstsze problemy.