Kleszcze kojarzą się przede wszystkim z boreliozą, jednak to nie jedyna choroba, którą mogą przenosić. Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest wirusową chorobą ośrodkowego układu nerwowego, która w przeciwieństwie do boreliozy nie ma leczenia przyczynowego. Z tego powodu kluczowe znaczenie ma profilaktyka, a najskuteczniejszą jej formą jest szczepienie.
W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby zachorowań w Polsce i w Europie Środkowej. Choroba dotyczy nie tylko osób pracujących w lesie, bo zakażenia odnotowuje się również u mieszkańców miast korzystających z parków, ogrodów czy terenów rekreacyjnych.
Co to jest kleszczowe zapalenie mózgu?
Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową wywoływaną przez wirusa KZM (Tick-Borne Encephalitis Virus – TBEV). Należy on do rodziny flawiwirusów i atakuje przede wszystkim ośrodkowy układ nerwowy.
Jak dochodzi do zakażenia?
Do zakażenia dochodzi poprzez pokąsanie zakażonego kleszcza. W przeciwieństwie do boreliozy wirus może zostać przekazany bardzo szybko, nawet w krótkim czasie od momentu rozpoczęcia żerowania pasożyta w skórze. Oznacza to, że szybkie usunięcie kleszcza nie zawsze zapobiega infekcji. Rzadko do zakażenia może dojść drogą pokarmową, poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka zakażonych zwierząt.
Przebieg choroby – od objawów grypopodobnych do powikłań neurologicznych
KZM często przebiega dwufazowo.
W pierwszej fazie pojawiają się objawy przypominające grypopodobną infekcję wirusową: gorączka, bóle głowy, mięśni i ogólne osłabienie. U części osób choroba na tym etapie ustępuje.
Druga faza, jeśli się rozwinie, obejmuje zajęcie ośrodkowego układu nerwowego. Może dojść do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu, a w ciężkich przypadkach do trwałych powikłań neurologicznych, takich jak zaburzenia koncentracji, niedowłady czy przewlekłe bóle głowy.
W przeciwieństwie do boreliozy nie istnieje leczenie przyczynowe eliminujące wirusa. Terapia ma charakter objawowy i wspomagający.
Przeczytaj również o innych chorobach odkleszczowych w naszym artykule tutaj.
Czy KZM jest chorobą zaraźliwą?
Kleszczowe zapalenie mózgu nie przenosi się z człowieka na człowieka w codziennych kontaktach. Nie można zarazić się poprzez dotyk, przebywanie w jednym pomieszczeniu ani relację intymną.
Do zakażenia dochodzi niemal wyłącznie poprzez ukąszenie zakażonego kleszcza lub wyjątkowo drogą pokarmową.
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Ponieważ brak jest leczenia przyczynowego, szczepienie stanowi najskuteczniejszą metodę ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby.
Dla kogo jest zalecane szczepienie?
Szczepienie zalecane jest osobom:
- przebywającym często w lasach i na terenach zielonych,
- uprawiającym aktywność na świeżym powietrzu,
- pracującym w środowisku leśnym lub rolniczym,
- mieszkającym w regionach o zwiększonej liczbie zachorowań.
Coraz częściej rekomenduje się je również mieszkańcom miast, którzy regularnie korzystają z parków, ogrodów i terenów rekreacyjnych.
Schemat szczepienia na kleszczowe zapalenie mózgu
Podstawowy schemat obejmuje trzy dawki:
- pierwsza dawka – w dowolnym momencie,
- druga dawka – po 1–3 miesiącach,
- trzecia dawka – po 5–12 miesiącach od drugiej.
Ochrona utrzymuje się przez kilka lat, a dawki przypominające podaje się zgodnie z zaleceniami producenta i wieku pacjenta. W sytuacjach wymagających szybszej ochrony możliwy jest schemat przyspieszony.
Bezpieczeństwo szczepienia – czy szczepionka na KZM jest bezpieczna?
Szczepionki przeciw KZM są dobrze tolerowane. Najczęstsze działania niepożądane to miejscowy ból w miejscu podania, stan podgorączkowy lub krótkotrwałe osłabienie. Poważne działania niepożądane występują rzadko. Przed szczepieniem lekarz przeprowadza kwalifikację medyczną, wykluczając przeciwwskazania.
Szczepienie a borelioza – ważne rozróżnienie
Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu nie chroni przed boreliozą. Są to dwie różne choroby wywoływane przez odmienne patogeny – wirusa w przypadku KZM i bakterię w przypadku boreliozy. Obie przenoszone są przez kleszcze, ale różnią się mechanizmem zakażenia i sposobem leczenia.
Profilaktyka ukąszeń kleszczy
Niezależnie od szczepienia warto stosować podstawowe zasady ochrony przed kleszczami. Odpowiednia odzież ochronna, stosowanie repelentów oraz dokładne oglądanie skóry po powrocie z terenów zielonych zmniejszają ryzyko kontaktu z pasożytem.
Szczepienie stanowi dodatkową warstwę ochrony przed ciężkim przebiegiem choroby neurologicznej.
Do zapamiętania
Jako dr n. med. i specjalista chorób zakaźnych od lat obserwuję, że największym zagrożeniem w przypadku kleszczowego zapalenia mózgu jest bagatelizowanie ryzyka. Choroba może przebiegać ciężko i prowadzić do trwałych powikłań neurologicznych, a nie dysponujemy leczeniem przyczynowym. Z tego względu szczepienie jest najskuteczniejszą formą ochrony.W Centrum Medycznym OpenMed prowadzimy kwalifikację do szczepień przeciw KZM oraz realizujemy pełny schemat szczepień dla dorosłych. Jeżeli często przebywasz na terenach zielonych lub planujesz aktywności na świeżym powietrzu, warto rozważyć szczepienie i omówić je podczas konsultacji.
